Hemel

Uit Christipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Het woord hemel wordt gebruikt voor (1) het uitspansel en de ruimte met de hemellichamen (heelal) en (2) voor de woonplaats van God, de Heer Jezus en de engelen. Deze woonplaats is ook de bestemming van Gods mensenkinderen, van hen die in Zijn Zoon, Hun heiland, hun vertrouwen hebben gesteld. Het is hun hemels vaderland.

Hebreeuws

In de Oude Testament is het Hebreeuwse woord 'shamayim' het woord voor 'hemel(en'). Het Strongnummer is 08064. Het woord is een tweevoud (duaal) van een niet voorkomend enkelvoud 'shameh', dat afkomstig is van een niet voorkomende stam in de betekenis van "hoog zijn," "verheven zijn"[1]. Het betekent: hemel, lucht, uitspansel. Deze hemel kan zijn 1. de zichtbare hemelen, de lucht, de atmosfeer, de plaats van de sterren, het zichtbare heelal, of 2. de voor onze fysieke ogen onzichtbare woonplaats van God, de Heer Jezus en de engelen. 

Hemelen

Er zijn verscheidene hemelen, ten minste drie (2 Cor. 12:2). De Heer Jezus is als hogepriester 'de hemelen doorgegaan', Hebr. 4:14.  

Heb 4:14 Daar wij nu een grote hogepriester hebben, die de hemelen is doorgegaan, Jezus, de Zoon van God, laten wij de belijdenis vasthouden. (Telos)

De kanttekening in de Statenvertaling verstaat hier de hemelen die 'zienlijk', zichtbaar zijn, en voegt daaraan toe dat de Heer is doorgegaan tot in de derde hemel. Derde hemel. Paulus noemt de derde hemel en schijnt hem te vereenzelvigen met, dan wel te onderscheiden van het paradijs, de verblijfplaats van de overleden rechtvaardigen. 

2Co 12:2 Ik weet van een mens in Christus, veertien jaren geleden, (of het was in het lichaam, weet ik niet, of buiten het lichaam, weet ik niet, God weet het) zo iemand, die werd opgenomen tot in de derde hemel. 2Co 12:3 En ik weet van zo’n mens (of het was in het lichaam of zonder het lichaam, weet ik niet, God weet het)  2Co 12:4 dat hij werd opgenomen in het paradijs en onuitsprekelijke woorden hoorde, die het een mens niet geoorloofd is te spreken. (TELOS)

De kanttekening in de Statenvertaling bij Hebr. 4:14 beschouwt de derde hemel als 'de troon Gods is, en de heerlijke woonstede der heilige engelen en geesten'. De derde hemel werd volgens de kanttekening betekend (afgebeeld) door het Heilige der Heiligen, de derde afdeling na de voorhof en het Heilige. 

Heer van de hemel

God de Vader is de Heer van de hemel.

Lu 10:21  Op dat ogenblik verheugde Jezus Zich in de Heilige Geest en zei: Ik prijs U, Vader, Heer van de hemel en van de aarde, dat U deze dingen voor wijzen en verstandigen hebt verborgen, en ze aan kleine kinderen hebt geopenbaard. Ja Vader, want zo is het een welbehagen geweest voor U.  Lu 10:22  Alles is Mij overgegeven door mijn Vader, en niemand weet Wie de Zoon is dan de Vader, en Wie de Vader is dan de Zoon, en hij aan wie de Zoon Hem wil openbaren. (Telos)


Hnd 17:24  De God die de wereld heeft gemaakt en alles wat daarin is, Hij die Heer is van hemel en aarde, woont niet in met handen gemaakte tempels, (Telos)

Uitspansel, heelal

Gods werk

Ge 1:1 In den beginne schiep God den hemel [letterlijk: hemelen] en de aarde.

Ne 9:6  Gij zijt die HEERE alleen, Gij hebt gemaakt den hemel, den hemel der hemelen, en al hun heir, de aarde en al wat daarop is, de zeeën en al wat daarin is, en Gij maakt die allen levend; en het heir der hemelen aanbidt U. (SV)

Ps 19:2 De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt het werk van Zijn handen.

Tweevoudsvorm 'hemelen'

'Hemelen' is in het Hebreeuws een tweevoudsvorm (duaal). In Gen. 1:1 staat dan ook letterlijk 'hemelen'. Gedacht moet misschien worden aan de donkere nachtelijke hemel en de lichte blauwe (tot grijze) hemel overdag: de hemel van de nacht en die van de dag. 

Ps 19:1 Voor de koorleider. Een psalm van David. (19-2) De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt het werk zijner handen; Ps 19:2 de dag doet sprake toestromen aan de dag, en de nacht predikt kennis aan de nacht. Ps 19:3 Het is geen sprake en het zijn geen woorden, hun stem wordt niet vernomen: Ps 19:4 toch gaat hun prediking uit over de ganse aarde en hun taal tot aan het einde der wereld. Hij heeft daarin een tent opgeslagen voor de zon, Ps 19:5 die is als een bruidegom die uit zijn bruidsvertrek treedt, jubelend als een held om het pad te lopen. (NBG51)

Uitspansel, tent

De hemel in de zin van 'uitspansel, atmosfeer' heeft God als een dunne doek uitgespannen, als een tent om daarin op aarde te wonen.

Jes 40:22  Hij is het, Die daar zit boven den kloot der aarde, en derzelver inwoners zijn als sprinkhanen; Hij is het, Die de hemelen uitspant als een dunnen doek, en breidt ze uit als een tent, om te bewonen; (SV)

Heelal

Het heelal bevat prachtige sterrenstelsels die getuigen van Gods scheppingsmacht en grootheid. De Hubble telescoop heeft daarvan mooie opnamen gemaakt, zie Hubble Space Telescoop Advent Calender 2008

Zie Heelal voor het hoofdartikel

'Het einde van de hemel'

De uitdrukking 'het einde van de hemel' duidt op, gezien vanuit het land van Israël, de verste of een zeer veraf gelegen plaats onder de hemel.

Jes 13:5  Zij komen eraan, uit een ver land, van het einde van de hemel: de HEERE en de instrumenten van Zijn gramschap, om heel het land te gronde te richten. (HSV)

De Naardense vertaling heeft hier 'rand van de hemel'. De horizon is de raaklijn van hemel en aarde.

Hemel en Gods strafgericht

Wanneer God een strafgericht brengt over een natie, is dat soms met tekenen aan de hemel gepaard gegaan. Zo het strafgericht over de farao van Egypte.

Eze 32:7  En als Ik u zal uitblussen, zal Ik den hemel bedekken, en zijn sterren zwart maken; Ik zal de zon met wolken bedekken, en de maan zal haar licht niet laten lichten.  Eze 32:8  Alle lichtende lichten aan den hemel, die zal Ik om uwentwil zwart maken; en Ik zal een duisternis over uw land maken, spreekt de Heere HEERE. (SV)

Egypte zou door Babel ten onder worden gebracht. Op zijn beurt is Babel wellicht ook door dergelijke verschijnselen bezocht (Jes. 13). In de eindtijd treden dergelijke verschijnselen aan het hemel weer op, zie volgende paragraaf.

Eindtijd

In de eindtijd, d.i. de tijd die kort voorafgaat aan de verschijning van Christus in de wereld, op en/of kort voor de dag van Jahweh (Joël 2 en 3; Jes. 13), de dag van Gods hittige toorn, zullen hemel en aarde beroerd worden (Joël 2:10; 3:16; Jes. 13:13). Er zullen 'vreselijke dingen en grote tekenen aan de hemel' (Luk. 21:11) gebeuren, 'tekenen aan zon, maan en sterren' (Luk. 21:25). Zon en maan (Joël 3:15; Jes. 13:10; Matth. 24:29) en sterren (Joël 3:15; Jes. 13:10) zullen verduisterd worden (Joël 2:10). De sterren zullen van de hemel vallen, gelijk 'en de sterren zullen van de hemel vallen' (Matth. 24:29; Marc. 13:25; Opb. 6:13). 'De krachten van de hemelen zullen wankelen' (Matth. 24:29). 'Daarop zal 'het teken van de Zoon des mensen verschijnen in de hemel' (Matth. 24:30).


Joe 2:10  De aarde is beroerd voor deszelfs aangezicht, de hemel beeft; de zon en maan worden zwart, en de sterren trekken haar glans in. (SV)


Joe 2:30  En Ik zal wondertekenen geven in den hemel en op de aarde: bloed, en vuur, en rookpilaren. Joe 2:31  De zon zal veranderd worden in duisternis, en de maan in bloed, eer dat die grote en vreselijke dag des HEEREN komt. (SV)

Hnd 2:19  En Ik zal wonderen geven in de hemel boven en tekenen op de aarde beneden: bloed en vuur en rookwalm. (Telos)

Joe 3:14  Menigten, menigten in het dal des dorswagens; want de dag des HEEREN is nabij, in het dal des dorswagens.  Joe 3:15  De zon en maan zijn zwart geworden, en de sterren hebben haar glans ingetrokken.  Joe 3:16  En de HEERE zal uit Sion brullen, en uit Jeruzalem Zijn stem geven, dat hemel en aarde beven zullen; maar de HEERE zal de Toevlucht Zijns volks, en de Sterkte der kinderen Israëls zijn. (SV)

Misschien dat ook deze profetie van Amos over Israël betrekking heeft op die tijd:

Am 8:9  En het zal te dien dage geschieden, spreekt de Heere HEERE, dat Ik de zon op den middag zal doen ondergaan, en het land bij lichten dage verduisteren. Am 8:10  En Ik zal uw feesten in rouw, en al uw liederen in weeklage veranderen, en op alle lenden een zak, en op alle hoofd kaalheid brengen; en Ik zal het land stellen in rouw, als er is over een enigen zoon, en deszelfs einde als een bitteren dag. (SV)

Jes 13:9  Ziet, de dag des HEEREN komt, gruwelijk, met verbolgenheid en hittigen toorn, om het land te stellen tot verwoesting, en deszelfs zondaars daaruit te verdelgen.     Jes 13:10  Want de sterren des hemels en zijn gesternten zullen haar licht niet laten lichten; de zon zal verduisterd worden, wanneer zij zal opgaan, en de maan zal haar licht niet laten schijnen.  Jes 13:11  Want Ik zal over de wereld de boosheid bezoeken, en over de goddelozen hun ongerechtigheid; en Ik zal den hoogmoed der stouten doen ophouden, en de hovaardij der tirannen zal Ik vernederen. (...) Jes 13:13  Daarom zal Ik den hemel beroeren, en de aarde zal bewogen worden van haar plaats, vanwege de verbolgenheid des HEEREN der heirscharen, en vanwege den dag Zijns hittigen toorns. (SV)


Jes 24:21  En het zal geschieden te dien dage, dat de HEERE bezoeking doen zal over de heirscharen des hogen in de hoogte, en over de koningen des aardbodems op den aardbodem.  Jes 24:23  En de maan zal schaamrood worden, en de zon zal beschaamd worden, als de HEERE der heirscharen regeren zal op den berg Sion en te Jeruzalem, en voor zijn oudsten zal heerlijkheid zijn. (SV)

Volgens Zefanja zal de dag van Jahweh zijn 'een dag der duisternis en der donkerheid' (Zef. 1:15)

Sef 1:15  Die dag zal een dag der verbolgenheid zijn; een dag der benauwdheid en des angstes, een dag der woestheid en verwoesting, een dag der duisternis en der donkerheid, een dag der wolk en der dikke donkerheid; (SV)

Mt 24:29  Terstond nu na de verdrukking van die dagen zal de zon verduisterd worden en de maan zal haar schijnsel niet geven, en de sterren zullen van de hemel vallen en de krachten van de hemelen zullen wankelen. Mt 24:30  En dan zal het teken van de Zoon des mensen verschijnen in de hemel; en dan zullen alle stammen van het land weeklagen en zij zullen de Zoon des mensen zien komen op de wolken van de hemel met kracht en grote heerlijkheid. (Telos) Mr 13:24  Maar in die dagen, na die verdrukking, zal de zon verduisterd worden, en de maan zal haar schijnsel niet geven. (Telos)


Mr 13:24  Maar in die dagen, na die verdrukking, zal de zon verduisterd worden en de maan zal haar schijnsel niet geven,  Mr 13:25  en de sterren zullen uit de hemel vallen en de krachten die in de hemelen zijn, zullen wankelen.  Mr 13:26  En dan zullen zij de Zoon des mensen zien komen in wolken, met grote kracht en heerlijkheid. (Telos)


Lu 21:11  En grote aardbevingen en in verschillende plaatsen hongersnoden en pest zullen er zijn, en er zullen vreselijke dingen en grote tekenen van de hemel zijn. (...) Lu 21:25  En er zullen tekenen zijn aan zon, maan en sterren, en op de aarde benauwdheid onder de volken, in radeloosheid door het bruisen van zee en watergolven,   Lu 21:26  terwijl mensen het besterven van bangheid en verwachting van de dingen die over het aardrijk komen; want de krachten van de hemelen zullen wankelen.  Lu 21:27  En dan zullen zij de Zoon des mensen zien komen in een wolk, met kracht en grote heerlijkheid.(Telos)

In het laatste Bijbelboek zien wij dat aarde en hemel beroerd worden.

Opb 6:12  En ik zag, toen het Lam het zesde zegel opende, en er kwam een grote aardbeving, en de zon werd zwart als een haren zak en de hele maan werd als bloed,  Opb 6:13  en de sterren van de hemel vielen op de aarde, zoals een vijgeboom zijn onrijpe vijgen afwerpt als hij door een harde wind geschud wordt.   Opb 6:14  En de hemel week terug als een boek dat wordt opgerold, en elke berg en elk eiland werden van hun plaatsen gerukt. (Telos)


Opb 8:12  En de vierde engel heeft gebazuind, en het derde deel der zon werd geslagen, en het derde deel der maan, en het derde deel der sterren; opdat het derde deel derzelve zou verduisterd worden, en dat het derde deel van den dag niet zou lichten; en van den nacht desgelijks. (Telos)

De valse profeet zal grote tekenen doen. Een daarvan is het doen neerdalen van vuur uit de hemel.

Opb 13:13  En het doet grote tekenen, zodat het zelfs vuur uit de hemel laat neerdalen op de aarde ten aanschouwen van de mensen. (Telos)

Maar de Heer Jezus zal hem uitschakelen. Het teken van de Zoon des mensen zal verschijnen in de hemel.

Mt 24:29  Terstond nu na de verdrukking van die dagen zal de zon verduisterd worden en de maan zal haar schijnsel niet geven, en de sterren zullen van de hemel vallen en de krachten van de hemelen zullen wankelen. Mt 24:30  En dan zal het teken van de Zoon des mensen verschijnen in de hemel; en dan zullen alle stammen van het land weeklagen en zij zullen de Zoon des mensen zien komen op de wolken van de hemel met kracht en grote heerlijkheid. (Telos)

Hemelse gewesten

Paulus spreekt in de brief aan de Efeziërs van 'hemelse gewesten' (NBG51, Telos). Anderen vertalingen hebben 'hemelse regionen' (NaB).

Efe 1:3  Gezegend zij de God en Vader van onze Heer Jezus Christus, die ons gezegend heeft met alle geestelijke zegening in de hemelse gewesten in Christus, (Telos)

Luther: 'hemelse goederen'. De Jonge: 'hemelse plaatsen'. WV95: 'hemelse regionen'. NaB: 'hemelen'. WV95: 'hemelse regionen'. NBV: 'hemelsferen'.

Efe 1:20  die Hij heeft gewerkt in Christus door Hem uit de doden op te wekken en Hem aan zijn rechterhand te zetten in de hemelse gewesten, (Telos)

Luther, WV95: 'hemel'. De Jonge: 'hemelse plaatsen'. NaB: 'hemelse regionen'. NBV: 'hemelsferen'.

Efe 2:6  en heeft ons mee opgewekt en mee doen zitten in de hemelse gewesten in Christus Jezus, (Telos)

Luther: 'hemelse wezen'. De Jonge: 'hemelse plaatsen'. WV95: 'hemelse regionen'. NBV: 'hemelsferen'.

Efe 3:10  opdat nu aan de overheden en de machten in de hemelse gewesten door de gemeente de veelvoudige wijsheid van God bekend gemaakt wordt, (Telos)

Luther: 'hemel'. De Jonge: 'hemelse plaatsen'. NaB, WV95: 'hemelse regionen'. NBV: 'hemelsferen'.

Efe 6:12  Want onze strijd is niet tegen bloed en vlees, maar tegen de overheden, tegen de machten, tegen de wereldbeheersers van deze duisternis, tegen de geestelijke machten van de boosheid in de hemelse gewesten. (Telos)

Luther: 'hemel'. De Jonge: 'hemelse plaatsen'. WV95: 'hemelse regionen'. NBV: 'hemelsferen'.

In het Grieks, de brontaal van het Nieuwe Testament, staat het bijvoeglijk naam woord επουρανιος epouranios = hemels. Het wordt gezegd[2] van (1) personen of zaken die in de hemel[3] zijn, (2) personen of zaken van hemelse oorsprong of aard.

Gods troon en woonplaats

De hemel is Gods troon.

Jes 66:1  Alzo zegt de HEERE: De hemel is Mijn troon, en de aarde is de voetbank Mijner voeten; waar zou dat huis zijn, dat gijlieden Mij zoudt bouwen, en waar is de plaats Mijner rust? (Telos)

Mattheüs 5:34 Maar Ik zeg u helemaal niet te zweren, niet bij de hemel, want hij is de troon van God; Mattheüs 5:35 niet bij de aarde, want zij is de voetbank voor zijn voeten; niet bij Jeruzalem, want zij is de stad van de grote Koning; (TELOS)

Toen Johannes indertijd werd opgevoerd naar de hemel, zag hij als eerste de troon van God.

Opb 4:1  Hierna zag ik, en zie, een deur was geopend in de hemel, en de eerste stem die ik gehoord had als van een bazuin, die met mij sprak, zei: Kom hier op en Ik zal u tonen wat hierna moet gebeuren. Opb 4:2  Terstond kwam ik in de Geest; en zie een troon stond in de hemel en er zat Iemand op de troon; (Telos)

De hemel is de ook woonplaats van God

Onze woonplaats

De hemel is de woonplaats van God en ook de toekomstige woonplaats van de gemeente van God. 

Lu 16:9  En Ik zeg u: maakt u vrienden met de onrechtvaardige Mammon, opdat, wanneer die u ontvalt, men u ontvangt in de eeuwige tenten. (Telos)

Joh 14:2  In het huis van mijn Vader zijn vele woningen; als het niet zo was, zou Ik het u hebben gezegd, want Ik ga heen om u plaats te bereiden. (Telos)

2Co 5:1  Want wij weten, dat als onze aardse tent waarin wij wonen, afgebroken wordt, wij een gebouw van God hebben, een huis niet met handen gemaakt, een eeuwig huis, in de hemelen. (Telos)

Flp 1:23  maar ik word van beide kanten gedrongen: ik verlang ernaar heen te gaan en met Christus te zijn, want dit is verreweg het beste; (Telos)

Muziekvideo's

I Can't Wait To Get to Heaven

Gospelzanger Keith Green drukt zijn verlangen naar de hemel uit in zijn lied I Can't Wait To Get to Heaven (Ik kan niet wachten om naar de hemel te gaan): video (3 minuten, Youtube, gezongen in The 700 Club)

Everybody Will Be Happy Over There

The Acappella Company zingt het lied 'Everybody Will Be Happy Over There" (Iedereen zal daar gelukkig zijn)[4].

There's a happy land of promise over in the great beyond,
  Er is een gelukkig land van belofte in het grote daarbuiten,
Where the saved of earth shall soon the glory share;
  Waar de geredden van de aarde spoedig de heerlijkheid zullen delen;
Where the souls of men shall enter and live on forever more,
  Waar de zielen van mensen zullen ingaan en voor altijd zullen leven,
Ev'rybody will be happy over there.
  Iedereen zal daar gelukkig zijn.

Refrein:
Ev'rybody will be happy over there.
  Iedereen zal daar gelukkig zijn.
We will shout and sing His praise (praises thru the never ending ages);
  We zullen juichen en Zijn lof zingen (prijzen door nooit eindigende eeuwen);
Ev'rybody will be happy over there.
  Iedereen zal daar gelukkig zijn.

There the ransom of all ages will be singing 'round the throne,
  Daar zullen de vrijgekochten van alle eeuwen zingen rond de troon,
In that land where no one ever knows a care;
  In dat land waar niemand ooit een zorg kent;
And the Christians of all ages will join in the triumph song,
  En de christenen van alle eeuwen zullen meedoen met het overwinningslied,
Ev'rybody will be happy over there.
  Iedereen zal daar gelukkig zijn.

Refrein

We will hear nobody praying and no mourning in that land,
  We zullen niemand horen bidden en geen rouw in dat land,
For no burdens there will be for us to bear;
  Want geen lasten meer zullen daar voor ons zijn te dragen;
All the people will be singing "Glory, glory to the Lamb",
  Alle mensen zullen zingen "Glorie, glorie aan het Lam",
Ev'rybody will be happy over there.
  Iedereen zal daar gelukkig zijn.

Refrein

There we'll meet the One who saved us and who kept us by His grace,
  Daar zullen we Degene ontmoette die ons redde en die ons bewaarde door zijn genade,
And who bro't us to that land so bright and fair;
  En die ons bracht naar dat land zo helder en mooi;
We will praise His name forever as we look upon His face,
  We zullen zijn naam voor altijd prijzen als we naar zijn gezicht kijken,
Ev'rybody will be happy over there.
  Iedereen zal daar gelukkig zijn.

Refrein (2x)


Everybody Will Be Happy Over There. Gezongen door The Acappella Company. Youtube.com: The Acappella Company, 29 okt. 2020. Duur: 2 min 50 sec.

'Mijn huis in de hemel' (Russisch)

De hemel is de bestemming van Gods mensenkinderen, van hen die in Zijn Zoon, hun Heiland, hun vertrouwen hebben gesteld. Het is hun hemels vaderland. Ze zullen er thuis komen. In de volgende muziekvideo drukt de Russische muziekgroep Witte Engel die verwachting uit in lied en (aards) beeld.

Mijn huis in de hemel

Mijn huis is in de hemel, achter de wolken
Waar er geen einde komt aan een nieuw leven,
Waar vrienden, familieleden bij ons zullen zijn,
Heerlijke liederen zingend bij de Vader.

O hemels huis, waar ik wil zijn,
Ik verlang om daar voor altijd te leven;
Daar zal ik bij God zijn, ik zal voor altijd loven,
En in het prachtige licht van Christus dienen.

Zoals een zeeman uit een storm op zee
In de haven aanlegt om te rusten,
Zo zal ik mijn hart uitstorten in de woning van licht,
Waar rust wacht op eenieder die de reis heeft gemaakt.

Voldoening wordt er geschonken, in dat eeuwige huis.
Ik zal de Vriend van mijn ziel zien,
Die op Golgotha ​​stierf voor onze zonde.
En ons verzoende met de Vader der mensen.

Bittere tranen van verdriet zullen wij niet storten,
Voor altijd zullen we "Glorie!" zingen;
Scheidingen, verdriet, ziekte zijn vergeten,
Hoeven wij niet langer te verduren.


Mijn huis in de hemel. Youtube.com: Fedor P. Vision, 5 okt. 2019. Duur: 5 min. 50 sec.

Het nummer "Mijn huis in de hemel" is een van de oudste nummers in het repertoire van de muziekgroep. Het is geboren 2013, toen de leden, terug van een lange reis, dit lied begonnen te zingen. Ze zongen een keer met veel enthousiasme, daarna een tweede keer, en enkele uren lang baden zij vurig een krachtig, oprecht gebed. Er vloeiden tranen van vertedering, berouw en vreugde. God deed, naar hun beleving, zijn werk door hun harten te vullen, opnieuw te doen smelten en om te vormen. Het was een echte ontmoeting met God en een herbeoordeling van alle waarden van dit leven. Voor de groepsleden klinkt dit nummer altijd als een overwinningslied. "Het is tenslotte een groot geluk om een ​​Thuis in de hemel te hebben, waar Degene die heel veel van ons houdt, die zijn leven voor ons heeft gegeven, op ons wacht, en waar al onze onvervulde dromen en hoop zullen uitkomen. Moge dit lied je hoop en gemoedsrust geven die van God komt!" [5]

Voetnoten

  1. Hebreeuws-Nederlands Lexicon (onderdeel van de Online Bible, een uitgave van Importantia) s.v. Strongnummer 08064
  2. Grieks-Nederlands Lexicon, onderdeel van de Online Bible, een uitgave van Importantia.
  3. Hemel in de zin van: 1. de woonplaats van God en de engelen; 2. de sterrenhemel; 3. de hemel van de wolken. Aldus Grieks-Nederlands Lexicon, onderdeel van de Online Bible, een uitgave van Importantia.
  4. Vertaling door Christipedia: Kees Langeveld, 30 nov. 2020.
  5. Bron: commentaar van de groep bij de video op Youtube